WERSJA KONTRASTOWA
EN PL Polityka cookies

Z podniesioną przyłbicą

Nazwa miasta wywodzi się od imienia Mikołaj. Nie pochodzi ona
jednak od św. Mikołaja, tylko od imienia Mikoła lub Mikuła, które
prawdopodobnie nosił jeden z dawnych dziedziców grodu.
Aż do XIX wieku dominowała nazwa Mikułów, ale w różnych okresach
stosowano odmienne jej zapisy: Miculow, Mikulow, Nicolaw, Mikulau…
Dzisiejsza nazwa Mikołów po raz pierwszy pojawiła się ok. 1760 r. i także
na różne sposoby była zapisywana, zwłaszcza że od II połowy XVIII w.
władze pruskie ograniczały możliwość używania języka polskiego.
W czasach panowania Hohenzollernów konkurowały też dwie formy
niemieckiej nazwy miasta: Nikolai i Nicolai.

Pierwsza zachowana pieczęć, na której znajduje się dawny herb Mikołowa,
pochodzi z XV w. Jest na niej hełm rycerski widziany z profilu, a wieńczą
go dwa pęki piór.
Współczesny herb miasta nawiązuje zaś do tych umieszczonych na
pieczęciach z początku XIX w. i przedstawia hełm rycerski z podniesioną
przyłbicą widziany z przodu. Na jego szczycie znajdują się cztery pióra 
w kolorach srebrnym, niebieskim, czerwonym i żółtym. Hełm przechodzący
w napierśnik zdobi złota rozeta.
Obecny herb Mikołowa został ustanowiony w 1995 r.



Kasztelania

Rok 1222 to najwcześniejsza data w historii Mikołowa. Książę
opolski Kazimierz wystawił wówczas dokument z przywilejami dla biskupa
wrocławskiego Wawrzyńca. Jako świadek wymieniony został w nim comes
Andreas, kasztelan Andrzej z Mikołowa.
Musiał więc wcześniej znajdować się tu gród, skoro w 1222 r.
Mikołów był już siedzibą urzędnika książęcego, mającego władzę
wojskową, sądowniczą oraz administracyjną. Stał tam pierwszy
mikołowski kościół św. Mikołaja, zwany pieszczotliwie przez
mieszkańców „Mikołajkiem”. W jego miejscu, na wzgórzu koło kościoła
ewangelickiego, jest dziś kapliczka św. Mikołaja.
Nie jest pewne, gdzie był dawny gród. Burmistrz Tertoła
w kronice miasta spisanej w 1820 r. twierdził, że grodzisko znajdowało się
na kopcu (wówczas były jeszcze dwa), który wznosi się naprzeciw starego
kościółka św. Wojciecha. Autor przedwojennej monografii Mikołowa,
Konstanty Prus, przypuszczał z kolei, że był on na wzgórzu,
gdzie stoi kościół ewangelicki św. Jana.
Żadna z tych wersji nie została dotąd ostatecznie potwierdzona.

W połowie XIII w. gród podupadł. Nie wiadomo, czy stało się to po
najazdach Tatarów, czy po wojnach książąt piastowskich o tron
krakowski. Wiadomo natomiast, że wzrosła rola Pszczyny na tym terenie,
zaś Mikołów stracił znaczenie polityczne i ekonomiczne. W 1308 r.
kasztelania została przeniesiona do Pszczyny, która z czasem stała się
siedzibą panującego na tych ziemiach księcia.

Dwóch wójtów

Starego Mikołowa nie odbudowano, ale obok niego, po drugiej
stronie potoku Jamna, dziś już płynącego w tym miejscu podziemnym
korytem, zaczęło powstawać nowe miasto, lokowane na prawie
niemieckim. Dało ono początek obecnemu centrum Mikołowa z rynkiem 
i otaczającymi go uliczkami.
Wtedy również powstał pierwszy kościół pw. św. Wojciecha, dziś
nazywany Starym Kościołem i mający jeszcze drugiego patrona – Matkę
Boską Śnieżną.

W XIII w. na czele miasta stanął nominowany przez właściciela
wójt, który posiadał własne dziedziczne gospodarstwo. Osobnego
wójta i sądownictwo miało też Podfarze, odrębna dzielnica miasta,
powstała wokół starego kościoła św. Wojciecha.

Mikołów był miastem prywatnym - w 1287 r. jako jego
właściciel figurował rycerz Jan z Grabia, od 1476 r. Mikołów należał
do Jana z Wierzbna, któremu król węgierski Maciej Korwin podarował
to miasto, a w 1536 r. Mikołów był już własnością panów ziemi
pszczyńskiej i w ich rękach pozostał do początku XIX w. Władały nim
kolejno rody Turzonów (do 1548), Promnitzów (1548-1765) 
i Anhaltów (1765-1808).

W Mikołowie na jarmarku

W XIV wieku Mikołów znalazł się pod władaniem czeskim, stając się
w XVI w. częścią monarchii Habsburgów.

Miasto powstało na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, 
a jego mieszkańcy przez wieki zajmowali się głównie rolnictwem,
rzemiosłem i handlem.
W 1545 r. król Czech, Ferdynand I, dał mikołowianom prawo
organizowania w każdy wtorek targów i dwóch jarmarków w ciągu roku –
w czerwcu i październiku. Dzięki jarmarkom wzrosło znaczenie miasta. 
W XVI i XVII w. Mikołów był ważnym ośrodkiem handlu bydłem na drodze
z Mołdawii i Ukrainy na Śląsk i Morawy. Handel wołami cieszył się także
poparciem właścicieli państwa pszczyńskiego. Mieszczanom mikołowskim
przysługiwały też przywileje piwowarskie i gorzelnicze.

Kolejna ważna data w dziejach miasta to rok 1547. Wówczas
właściciel ziemi pszczyńskiej, Jan Turzo, nadał Mikołowowi prawa
miejskie, na mocy których powoływano co roku radę miejską składającą
się z 4 rajców. Jeden z nich pełnił funkcję burmistrza i przewodniczył
radzie.

Śląskie biedy

W 1742 r., w wyniku wojen śląskich, Mikołów został częścią państwa
pruskiego - i pod rządami Hohenzollernów pozostał do 1918 r.

Już wcześniej nie omijały miasta liczne klęski, które niszczyły
dorobek mieszkańców. Wiadomo, że w XIV w. zdarzały się niezwykle
mroźne zimy, nieurodzaj i głód, w latach 1349-1350 miasto dotknęła też
wielka epidemia „czarnej śmierci”, w wyniku której zmarła 1/3 ludności
miasta. Zniszczenia, biedę i śmierć przyniosły też lata wojny
trzydziestoletniej w XVII wieku.

Wiek XVIII okazał się jednak jeszcze tragiczniejszy. Początek
pruskiego panowania na Śląsku był czasem zniszczeń spowodowanych
działaniami wojennymi.
W Mikołowie zdarzyły się wówczas także trzęsienia ziemi, atak szarańczy 
i niszczycielskie huragany.

Jakby tego było mało, w 1794 roku wybuchł pożar, największy 
w historii miasta, który strawił większość domów, szkołę, szpital i ratusz
wraz z całym archiwum. Było to nieszczęście nie tylko dla ówczesnych
mieszkańców, ale także dla późniejszych historyków, którzy stracili
bezcenne źródło informacji.
Niezbyt bogaci mikołowscy mieszczanie po każdej tragedii z trudem
wychodzili z biedy i odbudowywali miasto. Nowy ratusz postawiono jednak
już w rok po wielkim pożarze. Stanął on, tak jak i poprzedni, na środku
rynku. Zarys jego fundamentów można odnaleźć dziś na płycie rynku.

Klęski nieurodzaju, które powtarzały się kilka razy w tym 
i następnym stuleciu, niosły za sobą głód, a po nim nastawały epidemie.
Największy rozmiar miały klęski głodu i zarazy w XIX w.
Najwięcej ofiar przyniosła epidemia tyfusu plamistego, która
wybuchła w 1847 r., po kilkuletnim nieurodzaju ziemniaków. W 1848 r. 
w samym tylko powiecie pszczyńskim było już 2507 sierot, które nie miały
nawet dalszej rodziny, mogącej się nimi zająć. Dla dzieci stworzono
sierocińce – jeden z nich znajdował się też w Mikołowie.

Pierwsze były łyżki

W 1808 r., w wyniku reform pruskich, Mikołów przestał być miastem
prywatnym. Nowa ustawa o miastach przywróciła samorząd miejski 
i obieralną radę miejską.

W połowie XIX wieku w Mikołowie pojawiły się pierwsze zakłady
przemysłowe. Na terenie miasta rozwinął się przede wszystkim przemysł
metalowy i maszynowy.

Wszystko rozpoczęło się przy obecnej ul. Skotnica od założonej przez
Ludwika Frölicha fabryki łyżek. Śląsk słynął wówczas z ich produkcji, 
a mikołowski zakład był jednym z największych tego typu w regionie. Jeśli
chodzi o datę jego powstania, to Konstanty Prus podaje rok 1840, zaś 
w opisie statystycznym powiatu pszczyńskiego widnieje data 1830 r.

W 1842 r. powstała w Mikołowie odlewnia żelaza, nazwana
Hutą „Maria Ludwika”, która znajdowała się w północnej części miasta, przy
szosie do Katowic. Z czasem zaczęła wytwarzać gwoździe i łyżki, 
a w końcu musiała zaprzestać i tej produkcji.

Powstałe w II połowie XIX wieku następne huty również nie wytrzymały
konkurencji z coraz potężniejszymi zakładami w innych wsiach i miastach
Śląska.

Kolejną hutę zbudowano przy drodze do Mokrego. Uruchomił ją w
1850 roku Eugeniusz Mann. Była to huta żelaza „Mikołów” („Nicolai”),
zwana też hutą „Manna”. Kolejni jej właściciele, rozczarowani niskimi
zyskami, szybko się jej pozbywali. Po dwudziestu latach zamknięto ją
całkowicie.

Huta „Walter” - wybudowana w 1856 r. niedaleko miejsca, w którym
powstał dworzec kolejowy – musiała zmienić profil produkcji (wyrabiano
tu m.in. naczynia emaliowane). Po kolejnych reorganizacjach w 1911 r. 
w jej miejscu powstała Fabryka Palenisk Mechanicznych. Zakład istnieje do
dziś, używając jedynie skrótu dawnej nazwy – FPM SA.

W II połowie XIX w. powstała też fabryka kotłów parowych. Założył
ją w 1872 r. Heinrich Koetz na zakupionych przez siebie terenach,
przylegających do obecnej ul. Karola Miarki. Rozkwit firmy nastąpił po
roku 1895 dzięki modernizacji przeprowadzonej przez nowego właściciela,
Karola Büschla. Zakład produkował konstrukcje żelazne i blaszane,
maszyny parowe, odlewy maszynowe, maszyny budowlane i drogowe.
Firma na ogół nieźle prosperowała także w okresie międzywojenny 
i w czasie okupacji, a od 1966 r. działa pod znaną do dziś nazwą „Mifama”.

W 1862 r. powstała w mieście także fabryka papieru, funkcjonująca
jeszcze dzisiaj przy ul. Rybnickiej.
W Mikołowie były też browary, gorzelnie i młyny oraz cegielnie 
i kamieniołomy.

Mimo że w tym czasie działało  kilka prywatnych kopalń, nie miały
one większego znaczenia nawet dla gospodarki księstwa pszczyńskiego.
Były to kopalnie „Georgenflur”, „Anna”, „Hamster”, „Maulwurf” i „Nicolai”.
Warto w tym miejscu napisać szerzej o kopalni „Anna”, którą uruchomiono
w 1850 r. i szybko zamknięto. Jej działalność wznowiono jednak w 1920 r.,
przemianowano na kopalnię „Barbara”, która w 1926 r. stała się
kopalnią doświadczalną i do dziś jest jednym z najważniejszych ośrodków
tego typu na świecie.

Rozwój przemysłu w XIX w. pociągnął za sobą wzrost liczby
mieszkańców Mikołowa, szczególnie robotników fabrycznych,
rekrutujących się spośród chłopstwa. Nie byli oni jeszcze całkowicie
oderwani od ziemi, musieli bowiem często prowadzić małe gospodarstwa
rolne, aby poprawić swą egzystencję.

Upiększanie miasta

Zmiany, jakie w okresie uprzemysłowienia zachodziły w mieście,
zwłaszcza w II poł. XIX wieku, musiały być dla mieszkańców zaskakujące.

Założono planty miejskie, wybrukowano pierwszą ulicę, rynek,
zainstalowano oświetlenie gazowe (ok.1867) i postawiono w 1872 r. nowy
ratusz, który istnieje do dziś.

Zaczęto budować bite drogi, a w II połowie XIX w. uruchomiono 
w Mikołowie pierwszą linię kolei żelaznej (w 1856 r.).

Miastu przybyły też dwa kościoły. Parafia katolicka zbudowała 
w latach 1843-1861 nowy kościół pw. św. Wojciecha, dziś mający rangę
bazyliki mniejszej. Ewangelicy w 1861 r. ukończyli budowę kościoła
św. Jana.
Dodać jeszcze należy, że wcześniej, w 1816 r., zbudowano w mieście
murowaną synagogę, która do lat siedemdziesiątych XX wieku stała na
obecnym pl. 750-lecia.

Miasto było siedzibą sądu, szpitali, policji, poczty, rzeźni miejskiej 
i więzienia.

W latach siedemdziesiątych XIX w., staraniem rodziców, zaczęły
powstawać w Mikołowie także tzw. szkoły wyższe, w których młodzież
mogła uzupełnić wykształcenie zdobyte w szkole ludowej.

Najpierw w 1873 r. utworzono prywatną szkołę wyższą dla
dziewcząt, która od 1903 r. mieściła się w budynku nieopodal Plant. Od
roku 1922 aż do wybuchu II wojny działała ona jako szkoła dla
mniejszości niemieckiej.

Pierwszą wyższą szkołę dla chłopców otwarto w 1875 r. Istniała
tylko 7 lat i przygotowywała do gimnazjum i seminarium nauczycielskiego.

W 1904 r. powstała kolejna. Nosiła nazwę Städtische Höhere
Knabenschule Nicolai (Miejska Wyższa Szkoła dla Chłopców w Mikołowie).
Mieściła się przy ul. Karola Miarki. W czerwcu 1922 r. rozpoczęło się
przekształcanie niemieckiego progimnazjum w progimnazjum polskie.
Dało ono początek dzisiejszemu I Liceum im. Karola Miarki.

Stolica drukarstwa

Ważne miejsce w dziejach miasta zajmowało drukarstwo. Pierwszą
polską drukarnię na Śląsku otworzył właśnie w Mikołowie, w 1845 r.,
Tomasz Nowacki.

To u niego Karol Miarka starszy drukował „Katolika”, zanim otworzył w
Mikołowie własną drukarnię.

Jego syn, również Karol, otrzymał w spadku po ojcu kilka maszyn
drukarskich i po kilkunastu latach działalności wybudował nowoczesną
drukarnię. Zakład ten istnieje do dziś przy ul. Żwirki i Wigury.

Dzięki Karolowi Miarce młodszemu miasto stało się głównym centrum
wydawniczym na Śląsku. Następcy Miarki kontynuowali jego pracę –
zarówno wydawniczą, jak i społeczną i patriotyczną.

Sprzyjająca ludności polskiej i budząca świadomość narodową
działalność wydawnicza mikołowskich drukarzy, a także ich aktywność
społeczna miały duży wpływ na rozwój polskich stowarzyszeń oraz wyniki
wyborów na Śląsku.
Warto wspomnieć w tym miejscu, że to głównie pracownicy drukarni
Karola Miarki młodszego byli w 1908 r. pomysłodawcami stworzenia
chóru „Harmonia”, który działa do dziś.

Możemy bez większej przesady powiedzieć, że mikołowskie
drukarstwo miało nieoceniony wpływ na przyłączenie tej części Śląska do
Polski w 1922 r.

Polscy ułani na mikołowskim rynku

Początek XX wieku przyniósł miastu kolejne wielkie zmiany. W 1918 r.
Polska odzyskała niepodległość, a w 1922 r. Mikołów wraz z częścią
Górnego Śląska znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej.
Zanim jednak generał Kazimierz Horoszkiewicz na czele szwadronu
ułanów 8 pułku wjechał 29 czerwca 1922 r. do Mikołowa, aby
zamanifestować przejęcie miasta przez polskie władze, mieszkańcy
musieli przeżyć trudne lata I wojny światowej, powstań śląskich
i plebiscytu. Wielu z nich straciło wówczas życie.

W dwudziestoleciu międzywojennym miasto zostało zelektryfikowane,
otwarto nowe szkoły, wybudowano m.in. nowy gmach poczty
i straży pożarnej, nowoczesny budynek gimnazjum (obecnego I LO
im. Karola Miarki) i stadion, które służą miastu do dziś.
Rozpoczęto budowę ogródka jordanowskiego, powstała też
biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych – na początku wojny Niemcy
zniszczyli jej księgozbiór.
Przez kilka lat działała redakcja „Gazety Mikołowskiej”,
poprzedniczki wydawanego dziś miesięcznika o tej samej nazwie.
Uruchomiono też pierwszą linię autobusową na trasie Mikołów-
Katowice, której przystanek był na rynku.

Niestety, w latach trzydziestych miasto silnie odczuło skutki światowego
kryzysu gospodarczego, a już wkrótce nad całą Europą zawisła groźba
zbliżającej się wojny.

Po dwóch stronach frontu

Pierwsze dni II wojny światowej rozpoczęły się dla miasta tragicznie.
3 września 1939 r., po słynnej bitwie wyrskiej, wojska niemieckie
wkroczyły do Mikołowa i natychmiast rozpoczęły się represje i egzekucje.
17 września na mikołowskich Groniach rozstrzelano 12 osób - powstańców
śląskich i polskich działaczy. Wielu mikołowian trafiło w czasie wojny do
obozów koncentracyjnych.

Nazwiska kilkunastu mieszkańców Mikołowa odnaleźć można
również na liście katyńskiej.

W mieście bardzo szybko zaczął działać ruch oporu. Mikołowianie
walczyli też w armii polskiej na Zachodzie.
Dramatem Ślązaków było to, że znaleźli się oni także po drugiej stronie
konfliktu – wielu z nich wcielono siłą do Wehrmachtu.

W oczekiwaniu na III Rzeczpospolitą

Wojska niemieckie wycofały się z Mikołowa w styczniu 1945 r.
Żołnierze radzieccy, którzy w tym samym czasie wkroczyli do miasta,
zostali zapamiętani jednak nie tylko jako wyzwoliciele, ale także jako
sprawcy okrutnej zbrodni na dwóch siostrach salwatoriankach.
Wielu mikołowian dotknęły też późniejsze aresztowania i zsyłki do obozów
na wschodzie.

Z czasem przywrócono pracę zakładów przemysłowych 
i upaństwowiono je. Odnowiono szkoły, a w późniejszych latach wiele 
z nich rozbudowano i wybudowano kilka nowych. Miało to związek 
z powstaniem nowych osiedli mieszkaniowych i ze wzrostem liczby ludności
– z około 14 tysięcy w latach pięćdziesiątych do około 39 tysięcy współcześnie. 
W 1975 roku w granicach Mikołowa znalazły się też sołectwa: Borowa Wieś,
Mokre, Paniowy i Śmiłowice.

Przełomowe dla Mikołowa, podobnie jak dla całej Polski, były
lata 1989 i 1990. Rozpoczęły się wtedy procesy, które niemal co roku
przynoszą miastu zmiany.

W 1995 r. do Mikołowa zostało włączone sołectwo Bujaków.

Ważną datą jest też rok 1999 - wtedy Mikołów uzyskał status miasta
powiatowego. Powiat mikołowski obejmuje Mikołów, Łaziska Górne,
Orzesze, Ornontowice oraz Wyry.

Źródła:
- Bronisława Jeske-Cybulska: Mikołów – dzieje i funkcje miasta na obrzeżu
niecki węglowej na tle industrializacji Górnego Śląska od połowy XVIII do
połowy XX wieku (maszynopis pracy doktorskiej), Opole 2010.

- Bronisława Jeske-Cybulska: Początki dziejów miasta Mikołowa i jego
rozwój terytorialny, Zaranie Śląskie Nr 7-8.

- J. Horwat: Najstarsze dzieje Mikołowa, [w:] Ojczyzna bliższa i dalsza.
Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę
urodzin, pod red. J. Chobaczyńskiego, A. Jureczki i M. Śliwy, Kraków
1993.

- Jan Kantyka, Alojzy Targ: Mikołów. Zarys rozwoju miasta, Katowice
1972.

- Konstanty Prus: Z przeszłości Mikołowa i jego okolicy, Mikołów 1932
(reprint 1992).

- Ryszard Szendzielarz, Bogusław Bromboszcz: Mikołów z perspektywy
150 lat, Mikołów 2009.



powrót do strony głównej | powrót do poprzedniej strony

Urząd Miasta
Rynek 16, 43-190 Mikołów

tel.: 32 324 85 00
faks: 32 324 84 00

um@mikolow.eu

Godziny pracy Urzędu:
Poniedziałek: 7:30-17:00
Wtorek-Czwartek: 7:30-15:30
Piątek: 7:30-14:00

Administrator strony
promocja@mikolow.eu

Rzecznik Prasowy
Tomasz Rogula
tel.: 534 286 608
rzecznik@mikolow.eu

Mapa strony - Nota prawna - Wszelkie prawa zastrzeżone Mikołów 2017